Tarło Aleksander h. Topór (ok. 1643–1684), kasztelan zawichojski.
Był synem Piotra Aleksandra (zob.) i jego drugiej żony, Jadwigi z Lanckorońskich, córki kaszt. sądeckiego Samuela i Zofii z Firlejów. Miał braci przyrodnich z pierwszego małżeństwa ojca z Zofią z Działyńskich: Mikołaja (zm. 1632), Jana Aleksandra (zob.), Stefana (zm. po 1632) i Władysława Kazimierza (zm. po 1642) oraz przyrodnią siostrę Teofilę (zm. 1635), zamężną za kasztelanicem brzeskim lit. Aleksandrem Kopciem. Braćmi rodzonymi T-y byli: Karol (zob.), Stanisław (zob.) i Zygmunt (zm. 1689), star. pilzneński, a siostrami: Zofia, zamężna za kaszt. zawichojskim Łukaszem Czermińskim, Agnieszka, od ok. r. 1663 franciszkanka w Tarnowie, i Helena, wydana za star. stężyckiego Stanisława Gozdzkiego (Gojskiego).
Wraz z bratem Karolem rozpoczął T. naukę w Szkołach Nowodworskich w Krakowie. Po opuszczeniu Krakowa przez społeczność akademicką podczas okupacji szwedzkiej, przebywał pod koniec r. 1656 w Wadowicach ze swym nauczycielem, wykładowcą Uniw. Krak. Janem Michalskim. Z jego inicjatywy napisał 7 XII t.r. z bratem list do gen. szwedzkiego R. Douglasa z prośbą o interwencję u króla Szwecji Karola X Gustawa w sprawie zachowania niezależności Uniw. Krak. Po wznowieniu nauki w Szkołach Nowodworskich, uczestniczył 6 XII 1658 w dyspucie przedstawiającej sejmik dwunastu fikcyjnych wojewodów obradujących nad przywróceniem dawnego dostojeństwa Polski; podstawę dysputy stanowił tekst napisany przez prof. wymowy Jana Rackiego (Radzkiego). Na początku l. sześćdziesiątych odbył z bratem Karolem kilkuletnią zagraniczną podróż edukacyjną. Bracia wpisali się 25 II 1662 do metryki nacji polskiej na uniw. w Padwie, w lutym 1663 byli w Rzymie, odwiedzili też Florencję, 13 VII t.r. wpisali się do metryki nacji niemieckiej na uniw. w Orleanie, a we wrześniu odwiedzili Paryż.
T. uczestniczył 4 IX 1668 w popisie woj. sandomierskiego pod Pokrzywnicą (obecnie Koprzywnica). Podczas bezkrólewia po abdykacji Jana Kazimierza był obecny 15 V 1669 na zjeździe szlachty sandomierskiej pod Sieciechowem, gdzie został wybrany do grona rotmistrzów pow. pilzneńskiego. Posłował z woj. sandomierskiego na sejm zwycz. 1672 r. Wraz z innymi posłami woj. sandomierskiego postulował na początku obrad, «aby nie witać Króla JeMci [Michała Korybuta Wiśniowieckiego], aż wprzód cudzoziemski strój zrzuciwszy, suknie polskie weźmie». Podczas bezkrólewia po śmierci Michała Korybuta wybrany został 29 XII 1673 na sejmiku przedkonwokacyjnym w Opatowie w skład sądów kapturowych woj. sandomierskiego (z pow. pilzneńskiego). Posłował na sejm elekcyjny 1674 r. i oddał głos na Jana Sobieskiego. Przypisywanie T-le, który na sejmie koronacyjnym 1676 r. reprezentował woj. sandomierskie, tytułu pułkownika w tym czasie, wynika zapewne z błędnego odczytania odpisów akt sejmiku sandomierskiego. Wraz z pozostałymi posłami sandomierskimi domagał się pozbawienia dezerterów z obozów wojskowych prawa do uczestnictwa w obradach sejmików i sejmów. Na tym tle doszło do ostrej polemiki T-y z Marcjanem Ściborem Chełmskim, posłem woj. krakowskiego, z którym wzajemnie oskarżali się o dezercję, rozumianą również jako niestawienie się w obozie pospolitego ruszenia. Pomiędzy 23 VIII 1681 a 24 I 1682 otrzymał T. nominację na kasztelanię zawichojską.
W wyniku podziału ojcowizny z braćmi T. objął 19 IX 1665 dobra w pow. pilzneńskim: Krzyż, Zaczernie, Pawęzów, Kobierzyn, Wilkowice (Ilkowice), Rudno, drugie Zaczernie, Laskówka, Chorążec, Breń, Siedlec i Łęka. W l. 1676–80 nabył położone w pobliżu wsie Glów i Niedomice, w l. 1680–3 sprzedał natomiast Siedlec i Łękę. T. zmarł pomiędzy 13 III a 26 X 1684.
Przed 5 XI 1669 poślubił T. Joannę z Kostków (zm. po 19 XII 1684), córkę star. lipieńskiego Stanisława Franciszka i Jadwigi z Gułtowskich. Z żoną 30 VI 1670 zapisali sobie wzajemnie dożywocie na posiadanych dobrach. Żonie, współsukcesorce po rodzicach, m.in. dóbr Racot z kluczem wsi w pow. kościańskim, zapisał T. w r. 1675, jako rekompensatę za te dobra, ustąpione Łąckim, 90 tys. zł. T. pozostawił syna Stanisława (zm. przed 13 VIII 1709), w r. 1683 dowodzącego chorągwią pancerną w bitwie pod Wiedniem, oraz córki: Teresę (zm. po 15 II 1718), zamężną za Aleksandrem Potockim (zob.), Konstancję (zm. po 15 I 1712), poślubioną Janowi Tomaszowi Podoskiemu, podkomorzycowi różańskiemu, Katarzynę (zm. 27 VIII 1728), od r. 1688 w zakonie benedyktynek w Jarosławiu, i Ludwikę (9 VII 1671 – 12 II 1741), od r. 1690 benedyktynkę w Jarosławiu, od r. 1725 ksienię tamże.
Borkowska, Leksykon zakonnic, III; Borkowska M., Zakonnice pominięte w tablicach genealogicznych Dworzaczka, „Nasza Przeszłość” T. 97: 2002 s. 295; Dworzaczek; Niesiecki, IX; Urzędnicy, IV/4; – Barycz H., Historia Szkół Nowodworskich od założenia do reformy H. Kołłątaja (1588–1777), Kr. 1939–47; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 69–70; Kołodziej R., „Ostatni wolności naszej klejnot”. Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana III Sobieskiego, P. 2014 s. 494, 641; Konarski S., Kanoniczki warszawskie, Paryż 1952; Markiewicz A., Kilka uwag o zagranicznej podróży edukacyjnej młodych Tarłów, „Prace Hist.” 2017 nr 144 z. 3 s. 484–93; Mateszew S., Osadnictwo i stosunki własnościowe w powiecie dąbrowskim do końca XVIII wieku, w: Dąbrowa Tarnowska. Zarys dziejów miasta i powiatu, Red. F. Kiryk, Z. Ruta, W.–Kr. 1974; Matwijowski K., Pierwsze sejmy z czasów Jana III Sobieskiego, Wr. 1976; Przyboś K., Sejm zwyczajny w Warszawie 26 I – 14 III 1672, w: Między Lwowem a Wrocławiem. Księga jubileuszowa profesora Krystyna Matwijowskiego, Red. B. Rok, J. Maroń, Tor. 2006 s. 577; Sokalski M., Między królewskim majestatem a szlachecką wolnością. Kr. 2002; Trawicka Z., Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985; Wierzbicki L. A., Marszałkowie i parlamentarzyści. Studia z dziejów sejmu polskiego w XVII wieku, W. 2014; Wimmer J., Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy, W. 1983; – Arch. nacji pol. w Uniw. Padewskim, I; Diariusz sejmu warszawskiego w styczniu roku 1672, Wyd. F. Kluczycki, Kr. 1680 s. 83; Diariusz sejmu zwyczajnego 1672 roku, Oprac. K. Przyboś, Kr. 2007; Sobiesciana archiwalne w zbiorach biblioteczno-muzealnych hr. Tarnowskich w Suchej, Oprac. J. Seruga, „Przegl. Hist.-Wojsk.” T. 7: 1934 s. 147; Vol. leg., V s. 290; – AP w L.: Księgi grodzkie lub., Relacje (RMO), t. 111 k. 1281–2v, Księgi grodzkie lub., Zapisy, t. 111 k. 316–7v, t. 120 k. 46–8, t. 121 k. 559–60v, Tryb. Kor. Lub., sygn. 193 s. 293–300; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Księgi grodzkie bieckie, t. 70 s. 1001, Księgi grodzkie krak., Inskrypcje, t. 280 s. 131–4, t. 282 s. 82–5, 1381–2, t. 283 s. 966–82, t. 289 s. 592–602, t. 292 s. 2923–31, t. 294 s. 778–87, 1757–71, t. 297 s. 202–8, t. 299 s. 2075–8, t. 300 s. 1080–2, 3057–65, t. 301 s. 1729–49, 1918–20, t. 302 s. 807–30, 1766–81, 1889–91, t. 303 s. 1047–9, t. 304 s. 97–103, 128–9, 160–8, 1125–8, t. 310 s. 2203–6, t. 311 s. 339–47, 543–51, t. 314 s. 2212–20, 3082–91, t. 315 s. 200–10, 2249–51, t. 316 s. 1303–8, t. 317 s. 1515–23, t. 318 s. 3756–66, 3795–802, Księgi grodzkie krak., Relacje, t. 87A s. 252–4, t. 93A s. 677–82, t. 96 s. 347–8, t. 102 s. 187–94, 495, 886, t. 109A s. 129–30, t. 111 s. 1171, t. 113 s. 119–24, Księgi grodzkie sądeckie, t. 62 s. 347–8; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8338 k. 329–31v, 397, 492–2v, 522; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 181 op. 2 spr. 2795 passim, spr. 2819 k. 6, F. 835 op. 1 spr. 2172 k. 3–7v, spr. 2174, 2175, 2222 k. 1–9; – Internet: Teki Dworzaczka.
Mariusz Lubczyński